يكى بذات بارى جلّ و جلاله ، ديگر بصفات او ، سوم بافعال او . امّا قسم بذات آنست كه گفت : « فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ » - « فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ » - « فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ » - « قُلْ إِي وَ رَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ » . و قسم بصفات آنست كه گفت : « ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ » - « ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ » - « فَبِعِزَّتِكَ » و قسم بافعال قسم بمخلوقاتست و آن چهار ضرب است : يكى تنبيه خلق بر معرفت قدرت چنان كه گفت : ( وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً » - « وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً » - « وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً » و مانند آن ، ديگر تعريف ايشانست بجلال هيبت ، چنان كه گفت : « لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ » - اقسم بالقيامة ليعلم هيبته فيها . سوّم تذكير نعمت چنان كه گفت : « وَ التِّينِ وَ الزَّيْتُونِ » . اقسم بهما ليعلم نعمته على العباد . چهارم بيان تشريفست ، چنان كه ربّ العزّة گفت در حق مصطفى ( س ) : « لعمرك » . اقسم بذلك ليعلم شرفه و تخصيصه بالقربة و الزّلفة . و فائده سوگند آنست كه تا مؤمن را در دين يقين افزايد و در وى هيچ تهمت و شبهت نماند ، و كافر در انكار بيفزايد ، تا حجت بر وى قوىتر و بليغ‌تر گردد و عقوبت وى صعب‌تر بود . « فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّياطِينَ » - آدميان دو گروهند : مؤمنان و كافران ، مؤمنان به همه حال قرين ايشان فريشتگانند هم در دنيا چنان كه گفت جلّ جلاله : « لَهُ مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ » . هم بوقت مرگ چنان كه گفت : « تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا » هم . در قيامت ، چنان كه گفت : « وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ » . هم در بهشت ، چنان كه گفت : « وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ » . و كافران قرين ايشان شياطين‌اند به همه حال ، در دنيا گفت : « أَ لَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ » . در قيامت گفت : « فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّياطِينَ » . در دوزخ گفت : « وَ تَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ » اى - كلّ واحد من الكفار يكون مقرّنا مع شيطان بالسّلاسل فى النّار . قوله : « وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها » - ورود بر دو ضربست دو گروه را ، يكى ورود ادب و تهذيب ، ديگر ورود غضب و تعذيب ، ادب و تهذيب مؤمنانرا است ، غضب و تعذيب